LỊCH SỬ HÌNH THÀNH CỦA TỪ LƯƠNG XÂM

I. Khái quát

Từ Lương Xâm là một di tích lịch sử nổi tiếng tọa lạc tại phường Nam Hải, quận Hải An, thành phố Hải Phòng. Theo sử sách và truyền thuyết địa phương, nơi đây xưa thuộc xã Lương Xâm, huyện An Dương, phủ Kinh Môn, trấn Hải Dương. Tên gọi “Từ Lương Xâm” mang nghĩa là ngôi từ (miếu, đền) ở vùng Lương Xâm – vùng đất được xem là căn cứ của Ngô Quyền trước khi ông chỉ huy quân dân đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng vào năm 938.

II. Căn cứ Lương Xâm và chiến thắng Bạch Đằng năm 938

Theo các tài liệu lịch sử, vào năm 938, Ngô Quyền đã chọn vùng đất Lương Xâm làm căn cứ đóng quân và đặt kho lương phục vụ cho cuộc kháng chiến chống xâm lược. Tại đây, ông cho đắp thành, luyện binh và chuẩn bị chiến lược cho trận quyết chiến Bạch Đằng lịch sử. Sau khi giành chiến thắng vang dội, mở ra kỷ nguyên độc lập lâu dài cho dân tộc, nhân dân địa phương đã dựng đền thờ để tưởng nhớ công lao to lớn của Ngô Quyền. Từ đó, Từ Lương Xâm ra đời, trở thành một trung tâm tín ngưỡng, nơi thờ phụng vị anh hùng dân tộc đầu tiên mở đầu thời kỳ tự chủ của đất nước.

III. Trùng tu, tôn tạo và kiến trúc

Trải qua nhiều thế kỷ, Từ Lương Xâm không ngừng được trùng tu và tôn tạo. Dưới các triều đại Lê, Mạc, Nguyễn, triều đình đều sắc phong tôn vinh công đức Ngô Quyền. Đến nay, di tích vẫn còn lưu giữ hơn 20 sắc phong có niên đại từ năm 1522 đến 1924. Kiến trúc của từ hiện nay gồm nhiều hạng mục như Nghi môn, Tiền tế, Từ chính, Giải vũ, Thiêu hương, tượng đài… Tất cả được xây dựng theo kiểu “nội công, ngoại quốc”, bố cục hài hòa trong không gian cổ kính, rợp bóng cây xanh.

IV. Lễ hội và sinh hoạt văn hóa

Không chỉ là nơi thờ tự, Từ Lương Xâm còn là điểm hội tụ văn hóa – tâm linh của người dân Hải Phòng và vùng phụ cận. Hằng năm, từ ngày 16 đến 18 tháng Giêng âm lịch, nơi đây tổ chức lễ hội truyền thống nhằm tưởng nhớ công lao của Đức Vương Ngô Quyền và ôn lại chiến công hiển hách trên sông Bạch Đằng. Trong lễ hội có nhiều nghi thức dân gian đặc sắc như rước bài vị, tế lễ, diễn xướng truyền thống, tạo nên không khí linh thiêng nhưng vẫn đậm đà bản sắc dân tộc.

V. Xếp hạng di tích

Với giá trị to lớn cả về lịch sử, văn hóa và kiến trúc, ngày 12 tháng 12 năm 1986, Bộ Văn hóa – Thông tin đã công nhận Từ Lương Xâm là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Đặc biệt, ngày 17 tháng 1 năm 2025, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định xếp hạng “Cụm Di tích Từ Lương Xâm – căn cứ bản doanh của Ngô Quyền năm 938” là Di tích quốc gia đặc biệt. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho một công trình gắn liền với dấu son mở đầu cho nền độc lập dân tộc.

VI. Giá trị hiện nay

Ngày nay, Từ Lương Xâm không chỉ là điểm đến tâm linh mà còn là địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ người Việt. Mỗi viên gạch, mỗi sắc phong nơi đây đều là chứng nhân của lịch sử, nhắc nhở chúng ta về công lao của vị anh hùng Ngô Quyền và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam.