KIẾN TRÚC CỦA TỪ LƯƠNG XÂM

I. Vị trí và bố cục tổng thể

Từ Lương Xâm tọa lạc trên khu đất cao, bằng phẳng và rợp bóng cây cổ thụ tại phường Nam Hải, quận Hải An, thành phố Hải Phòng. Tổng thể công trình được thiết kế theo kiểu “nội công, ngoại quốc” – tức phần trong khép kín, phần ngoài mở rộng, tạo thành bố cục đăng đối, hài hòa giữa kiến trúc và cảnh quan. Hướng chính của Từ quay về phía Đông – hướng sông Bạch Đằng lịch sử, nơi Ngô Quyền từng chỉ huy trận đánh lừng lẫy năm 938. Không gian rộng, thoáng và tràn ngập sắc xanh của cây cối khiến ngôi từ mang vẻ trang nghiêm, cổ kính và linh thiêng.

II. Cổng, sân và giếng cổ “Mắt Rồng”

Bước qua cổng chính, du khách sẽ thấy một khoảng sân rộng lát gạch đỏ, hai bên là hàng cây xanh và các trụ đèn đá cổ. Đây là nơi diễn ra các nghi lễ, rước kiệu và hội làng mỗi dịp xuân về. Trước cổng chính có hai giếng cổ hình tròn, được người dân gọi là “Giếng Mắt Rồng”, tương truyền do Ngô Quyền cho đào để lấy nước khi đóng quân. Hai giếng này quanh năm có nước trong mát, không bao giờ cạn, được xem là biểu tượng phong thủy mang lại sự thịnh vượng và bình an.

Cổng nghi môn được xây bằng gạch cổ, mái ngói đỏ, đầu đao cong vút, trang trí hoa văn rồng phượng tinh xảo. Hệ thống trụ biểu bằng đá xanh chạm khắc tỉ mỉ, thể hiện rõ phong cách kiến trúc truyền thống Việt Nam thời Lê – Nguyễn.

III. Khu thờ chính và các công trình phụ

Phía sau sân là khu nhà chính – trung tâm của Từ Lương Xâm, gồm ba tòa Tiền tế, Trung điện và Hậu cung. Toàn bộ được dựng bằng gỗ lim quý, hệ thống vì kèo chồng rường, cột trụ to khỏe, chắc chắn. Mái ngói uốn cong mềm mại, đắp hình rồng chầu mặt nguyệt – biểu tượng cho quyền uy và linh khí trời đất. Gian Tiền tế là nơi đặt hương án và tổ chức các nghi lễ tế lễ lớn; gian Trung điện và Hậu cung là nơi thờ tượng Ngô Quyền cùng nhiều hiện vật quý như sắc phong, hoành phi, câu đối, bia đá ghi công đức.

Bên cạnh khu chính là các hạng mục phụ như Giải vũ, Nhà bia, Sân tế và khu tượng đài, tạo thành tổng thể liên hoàn, cân đối. Kiến trúc mang dấu ấn thời Lê – Nguyễn, vừa cổ kính vừa mang nét uy nghi của đền thờ bậc anh hùng dân tộc.

Chính điện thờ của Từ Lương Xâm.

Lối vào được chạm trổ vô cùng tỉ mỉ.

Ban thờ bên trong chính điện.

Nhìn toàn cảnh, ngôi từ có bố cục kiểu “nội công, ngoại quốc” liên hoàn khép kín. Tức là vào cửa chính, ra cửa chính. Toạ lạc trên khu đất rộng, cao ráo, có nhiều cây cổ thụ, trên nền bản doanh và kho lương của Ngô Quyền chống giặc Nam Hán năm xưa. Việc đóng quân tại khu vực Lương Xâm mà Ngô Quyền nhiều lần về đây chỉ huy tác chiến được thần phả của các đình, đền thờ ông ở vùng Đông Bắc này đề cập đến.

Cửa vào bên trong điện thờ.

Ba chiếc cọc – chứng tích trong trận chiến trên sông Bạch Đằng.

IV. Giá trị thẩm mỹ và nghệ thuật kiến trúc

Kiến trúc Từ Lương Xâm là sự kết tinh của nghệ thuật dân gian và tín ngưỡng truyền thống Việt Nam. Từng chi tiết chạm khắc trên gỗ, đá đều thể hiện bàn tay tài hoa của các nghệ nhân xưa. Cách bố trí hài hòa giữa công trình, sân, giếng và cây cối không chỉ hợp phong thủy mà còn gợi cảm giác yên bình, linh thiêng. Hai giếng “Mắt Rồng” cùng hồ nước phía trước và cây cổ thụ xung quanh tạo thế “tiền minh đường – hậu huyền vũ”, biểu trưng cho sự bền vững và thịnh vượng của quốc gia.

Ngày nay, Từ Lương Xâm không chỉ là di tích lịch sử – kiến trúc đặc sắc, mà còn là biểu tượng văn hóa, niềm tự hào của người dân Hải Phòng. Công trình này minh chứng cho truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, tôn vinh công lao của Đức Vương Ngô Quyền – vị anh hùng đã mở đầu thời kỳ độc lập lâu dài cho dân tộc Việt Nam.